حاضران در تشییع حضرت زهراء (سلام الله علیها
با توجه به آنچه در باره حاضران در تشییع حضرت زهرا علیها السلام بیان شد؛ سلمان، ابوذر، مقداد، عمار و عباس به اتفاق سیره‌نویسان، در نماز حضور داشتند؛ همچنین نمی توان حضور امام حسن و امام حسین علیهما السلام، دختران امام علی علیه السلام و برخی زنان چون فضه، کنیز حضرت زهرا علیها السلام، ام ایمن و اسماء بنت عمیس را نادیده گرفت، احتمال دارد نام فضل بن عباس، عقیل (برادر امیرالمؤمنین)، بریده، حذیفه، ابن مسعود، عبدالله بن جعفر، زبیر بن عوام، عبدالله بن عباس و اسامه بعدها به نقلها اضافه شده باشد. البته صرف عدم نقل نام افراد در منابع نمی تواند دلیلی بر عدم حضور افراد دیگر باشد.

سوال: چه کسانی در تشییع حضرت زهرا علیها السلام حضور داشتند؟

بنا بر نقل برخی منابع، هنگامی که خبر شهادت حضرت فاطمه علیها السلام در مدینه انتشار یافت، مردم در اطراف منزل علی علیه السلام جمع شدند تا در نماز و تشییع جنازه شرکت کنند، اما «ابوذر» از خانه بیرون آمد و با بیان اینکه کار دفن دختر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به تأخیر افتاده است، مردم را متفرق کرد. 1

حضرت زهرا علیها السلام در وصیتش تاکید کرده بود که او را شبانه غسل و کفن کنند.2 در نزدیکی بقیع، مسجدی بود که برای نماز خواندن بر جنازه ها اختصاص داده شده بود؛3 به همین دلیل احتمال دارد 7 تا ۸ نفری که برای شرکت در تشییع شبانه، خوانده شده بودند، جنازه را به مسجد بُردند و امیرالمومنین علی علیه السلام و همراهان بر جنازه حضرت زهرا علیها السلام نماز خواندند. اما در این که: چه کسانی در تشییع حضرت حضور داشتند؟ میان منابع شیعه و سنی اختلاف نظر وجود دارد. منابع تاریخی، نام تشییع کنندگان حضرت را متذکر نشده‌اند؛ اما در مورد حاضران در نماز، به افرادی اشاره کرده‌اند که احتمالا همانها در تشییع حضرت زهرا علیها السلام حاضر بوده‌اند.

قدیمی ترین نقل در این باره، گزارش ابن عباس است:« على عليه السّلام شب هنگام «عبّاس»،«فضل»، «مقداد»، «سلمان»، «ابوذر» و «عمّار» را فراخواند؛ سپس «عبّاس» جلو رفت و بر حضرت نماز خواند و او را دفن كردند».4 بعد از نقل ابن عباس ، ابن سعد(م 230ق) نقل های مختلف را ذکر کرده است: وی خبر نماز خواندن «ابوبکر»، «امام علی علیه السلام »و «عباس بن عبدالمطلب» را از راویان مختلف آورده؛ اما خود نقل صحیح را انتخاب نکرده است. از بین این گزارش ها، روایت «عَمرَه بنت عبدالرحمن» مبنی بر نماز خواندن «عباس بن عبدالمطلب» بر حضرت و داخل قبر گذاشتن «فضل بن عباس» و «علی علیه السلام » مورد توجه قرار گرفته5 و منابع بعد همین نقل را آورده‌اند.6 «عمره بنت عبدالرحمن»، خواهر زاده عایشه و پرورش یافته مکتب وی است. وی از عایشه روایات زیادی نقل کرده است.7 به نظر می رسد همین وابستگی، در روایتِ نمازگزاران بر حضرت زهراعلیها السلام تاثیر گذاشته و حضور حضرت علی علیه السلام و یارانش را در هنگام تشییع حضرت زهراعلیها السلام کمرنگ جلوه داده است.

در میان شیعه، تنها به حضور سلمان، ابوذر و عمار در تشییع حضرت زهرا علیها السلام اشاره کرده‌اند.8 هم چنین طبق نقلی از امیرالمومنین آمده است:« زمين به خاطر هفت نفر آفريده شده و مردم به خاطر آنان روزى مى‏خورند و به خاطر آنان باران مى‏بارد و پيروز مى‏شوند: ابوذر، سلمان، مقداد، عمّار، حذيفه و عبد الله بن مسعود».9 شیخ صدوق(م 381ق) بعد از نقل این روایت در ادامه آورده، آنان همان كسانى هستند كه در نماز بر جنازه فاطمه علیها السلام شركت داشتند.10 برخی منابع شیعی بعدی همین افراد را در تشییع حاضر می‌دانند؛ البته نام ابن مسعود را نمی‌آورند11 و یا علاوه بر افراد ذکر شده، به حضور «امام حسن» و «امام حسین»علیهما السلام، «عقیل»، «زبیر بن عوام» و «بُرَیدَه» و تعدادی از بنی هاشم اشاره دارند.12 در روایتی از «امام صادق علیه السلام »است که «سلمان»، «مقداد»، «ابوذر»، «ابن مسعود»، «عباس» و «زبیر بن عوام» شاهد دفن حضرت زهراعلیها السلام بودند.13 برخی دیگر نیز افرادی چون: «اسامه»، «عبدالله بن جعفر»، «عبدالله بن عباس»، دختران علی علیه السلام و زنان قریش را در تشییع حاضر دانسته‌اند.14

نتيجه :

با توجه به آنچه در باره حاضران در تشییع حضرت زهرا علیها السلام بیان شد؛ سلمان، ابوذر، مقداد، عمار و عباس به اتفاق سیره‌نویسان، در نماز حضور داشتند؛ همچنین نمی توان حضور امام حسن و امام حسین علیهما السلام، دختران امام علی علیه السلام و برخی زنان چون فضه، کنیز حضرت زهرا علیها السلام، ام ایمن و اسماء بنت عمیس را نادیده گرفت، احتمال دارد نام فضل بن عباس، عقیل (برادر امیرالمؤمنین)، بریده، حذیفه، ابن مسعود، عبدالله بن جعفر، زبیر بن عوام، عبدالله بن عباس و اسامه بعدها به نقلها اضافه شده باشد. البته صرف عدم نقل نام افراد در منابع نمی تواند دلیلی بر عدم حضور افراد دیگر باشد.


پی‌نوشت:

  1. فتال نیشابوری، محمد بن احمد(1375ش)، روضه الواعظین، ج1، قم: انتشارات رضی، ص 152.
  2. مجلسی(م 1110ق)، محمد باقر(1403ق)، بحار الانوار، ج43، دوم. بیروت: داراحیاء التراث العربی، ص 214.
  3. ابن سعد، محمد بن سعد(1410ق)، الطبقات الکبری، ج8، بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ص 25.
  4. هلالی، سلیم بن قیس (1405ق) کتاب سلیم بن قیس(م 76ق)، ج2، محقق محمد انصاری، قم: الهادی، ص 870.
  5. محمد بن سعد، همان، ص 23-24.
  6. شیبانی، ابوبکر بن ابی عاصم( 1411ق)، الاحاد و المعانی، ج5، محقق باسم فیصل احمد الجوابره، ریاض: دار الرایه، ص 354؛ طبری، محمد بن جریر(1387ق)، تاریخ الطبری، ج 3، دوم. بیروت: دارالتراث، ص 340-341؛ سید مرتضی در الشافی به نقل از طبری آورده کسی جز علی، عباس، مقداد و زبیر در تدفین حضرت زهرا علیه السلام حاضر نبود؛ اما این نقل از تاریخ طبری حذف شده است. (موسوی، سید مرتضی(م 436ق)( بی تا)، الشافی فی الامامه، ج4، محقق سید عبدالزهرا حسینی، تهران: موسسه الصادق علیه السلام ، ص 114؛ جزری،عزالدین بن اثیر(1417ق)، الکامل فی التاریخ، ج2، محقق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب العلمیه، ص 200؛ نووی، یحیی بن شرف( بی تا)، تهذیب الاسماء و اللغات، ج2، بیروت، دارالکتب العلمیه، ص 353.
  7. احمدی میانجی، علی( 1419ق)، مکاتیب الرسول، ج1، قم: دارالحدیث، ص 680.
  8. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب(بی تا)، تاریخ یعقوبی، ج2، بیروت: دار صادر، ص 115.
  9. کوفی، فرات بن ابراهیم(1410ق)، تفسیرفرات کوفی، تهران: موسسه الطبع و النشر فی وزاره الارشاد الاسلامی، ص570.
  10. شیخ صدوق، محمد بن علی(1362ش)، الخصال، ج2، محقق علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ص 361؛ شیخ مفید(م413ق)، محمد بن محمد (1413ق)، الاختصاص، محقق علی اکبر غفاری، قم: الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ص 5.
  11. طوسی، محمد بن حسن( 1363ش) اختیار معرفه الرجال کشی، ج1، محقق مهدی رجائی، قم: موسسه آل البیت(ع)، ص 33-34.
  12. طبرسی، فضل بن حسن( 1422ق)، تاج الموالید، بیروت: دارالقاری، ص 152؛ طبرسی، فضل بن حسن(1390ق)، اعلام الوری، سوم. تهران: اسلامیه، ص 80.
  13. محمد باقر مجلسی(م 1110ق)، بحار الانوار، ج43، ص 200.(به نقل از کتاب مصباح الانوار آورده که مولف آن مجهول است)
  14. بهائی،عمادالدین(1383ش)،کامل بهائی، تهران: مرتضوی، ص 313-314.

نظرات

captcha